Kırkından sonra yeniden üniversiteye gitmek

Kırk beş yaşında yeniden üniversite sıralarına oturunca insan ister istemez tuhaf bir hesap yapıyor. Yanınızda oturan öğrenci yirmi yaşındaysa, onun bütün hayatı kadar bir süreyi siz üniversiteden mezun olduktan sonra yaşamışsınız demektir. Yani aranızdaki fark yalnızca yirmi beş yaş değil, üniversite sonrasında yaşanmış koca bir hayat. İşin eğlenceli tarafı, şimdi ikiniz de aynı sınıfta, aynı hocanın karşısında, aynı sınava hazırlanıyorsunuz.

Üniversiteye dönmemin biraz entelektüel, biraz da kişisel sebepleri var. Bir dönem çevrem çoğunlukla akademisyenlerden oluşuyordu. Sürekli bir şeylerin konuşulduğu, tartışıldığı, okunduğu, insanların birbirlerinin zihnini kurcaladığı bir ortamın içindeydim. Sonra o çevreden uzaklaştım. Uzun süre benzer bir ortamın içinde bulunamayınca, meğer ne kadar özlemişim, onu fark ettim. Yeniden yüksek lisans yapmaya karar vermemin başlıca sebebi bu özlemdi.

Daha önce bir yüksek lisans maceram olmuştu aslında. Tezsiz bir programa başlamış, fakat bitirememiştim. Bunun için akademik gerekçeler, hayatın yoğunluğuna ilişkin mazeretler, hatta eğitim sistemine yönelik birtakım eleştiriler sıralayabilirim. Fakat hakikati söylemek gerekirse, üşendim. Derslere katılıyor, sınavlara hazırlanıyor ama sınava gitmiyordum. Dolayısıyla yüksek lisans maceram, pek de akademik sayılamayacak bir sebeple sona erdi.

Bu defa tezli yüksek lisansa başladım. Gelgelelim bilimsel hazırlık kapsamında lisans öğrencileriyle birlikte üç ders almam gerekiyordu. Böylece kendimi, kırk beş yaşında, yeniden lisans sıralarında buldum.

Sınıfta benim gibi kırk beş, elli yaşlarında birkaç kişi daha var. Fakat çoğunluk yirmili yaşlarının başında. Bu yaş farkı, dersleri izlemek kadar sınıfı izlemeyi de ilginç hâle getiriyor.

Genç öğrenciler çoğunlukla dinliyor. Sorulmadıkça konuşmuyor, tartışmalara pek girmiyor, bazen bir fikri olduğunu hissetseniz bile onu söylemekte tereddüt ediyorlar. Kırkını geçmiş olanlarsa neredeyse bunun tam tersi. Her konuda söyleyecek bir sözleri, anlatacak bir tecrübeleri, paylaşacak bir fikirleri var. Hoca bir konudan söz açıyor, bizim kuşağın zihninde yıllar önce yaşanmış bir olay, okunmuş bir kitap, iş hayatında karşılaşılmış bir mesele beliriveriyor.

Üstelik bu birikimi paylaşmak konusunda hayli cömertiz, bazen gereğinden fazla cömert. Öyle ki, zaman zaman sınıfı domine etmeye başladığımız oluyor. Gençler ders dinlemeye gelmişken kendilerini orta yaşlı insanların hayat tecrübelerine maruz kalmış bulabiliyorlar. Hocalar da genellikle buna makul ölçülerde set çekiyor. Haklarını teslim etmek lazım, konuşmaya hevesli kırk beş yaşındaki bir öğrenciyi susturmak, yirmi yaşındaki bir öğrenciyi konuşturmaktan daha zor olabilir.

Burada dikkatimi çeken şey, yalnızca konuşma cesareti değil. Asıl mesele, öğrenme biçimimizin değişmiş olması. Şöyle bir kanaate vardım: Üniversiteyi galiba biraz daha geç yaşlarda okumak gerekiyor. Hatta belki de üniversiteye iki defa gitmeliyiz. Birincisi yirmili yaşların başında, ikincisi otuzumuzdan, kırkımızdan sonra.

Çünkü gençken üniversiteye gittiğimizde, aslında neyi öğrenmemiz gerektiğini çoğu zaman bilmiyoruz. Önümüzde dersler, kitaplar, hocalar, sınavlar var. Bütün bunların arasında esas meseleyi yakalamak kolay değil. Sınavı geçmek gibi son derece anlaşılır bir kaygımız var. Dolayısıyla öğrenmekle sınavı geçmeyi çoğu zaman aynı şey sanıyoruz.

Sınavda ne çıkacağını bilmediğimiz için her şeye çalışıyoruz. Her şeye çalışırken de neyin gerçekten önemli olduğunu kaçırabiliyoruz. Bir dersin asıl meselesiyle o meselenin etrafındaki ayrıntılar, zihnimizde hemen hemen aynı ağırlıkta yer kaplıyor.

Şimdi dersleri dinlerken bunun ne kadar değiştiğini fark ediyorum.

Hocanın hangi konu üzerinde özellikle durduğunu, anlattıklarının nereye varacağını, hangi ayrıntının esas meseleyle ilgili olduğunu çok daha kolay kavrayabiliyorum. Hatta sınavda ne sorabileceğini bile çoğu zaman tahmin edebiliyorum.

İşin komik tarafı, kırk beş yaşında hâlâ sınavda ne çıkacağını düşünüyor olmak. Demek ki bazı şeyler hiç değişmiyor, sadece tahmin kabiliyetimiz gelişiyor.

Fakat mesele yalnızca sınavları daha kolay geçebilmek değil elbette. Yirmi yaşında öğrendiğiniz bir bilgiyle kırk beş yaşında karşılaştığınız aynı bilgi, zihninizde aynı yere yerleşmiyor. İlkinde onu koyacak bir yer arıyorsunuz, ikincisinde ise çoğu zaman o yer çoktan hazırlanmış oluyor.

Aradan geçen yıllarda çalışmış, okumuş, yazmış, insanlarla tanışmış, pek çok mesele hakkında fikir edinmişsiniz. Bazı düşünceleriniz değişmiş, bazı kanaatleriniz yıkılmış, doğru bildiğiniz şeylerin yanlış olduğunu görmüşsünüz. Kısacası, öğrendiğiniz yeni bilgiyi karşılayacak bir hayat birikiminiz var artık.

Üniversitede size anlatılan bir kavram, bazen yıllar önce yaşadığınız bir olayı açıklıyor. Bir teori, iş hayatında karşılaştığınız ama o güne kadar adını koyamadığınız bir durumu anlamlandırıyor. Daha önce yalnızca ezberlenecek bir bilgi olarak gördüğünüz şey, bu kez yaşadığınız hayatın içinde bir karşılık buluyor.

Sanırım en önemli fark da bu.

Gençken bilgiyi büyük ölçüde gelecekte kullanmak üzere ediniyoruz. İleri yaşlarda ise öğrendiğimiz şeylerin geçmişimizde de karşılıkları olduğunu görüyoruz. Üniversite ilkinde bizi henüz yaşamadığımız bir hayata hazırlıyor, ikincisinde ise yaşadığımız hayatı anlamamıza yardım ediyor.

Elbette yaşlanmanın insanı kendiliğinden daha iyi bir öğrenciye dönüştürdüğünü söylemiyorum. Yaş alıp hiçbir şey öğrenmemiş, bütün kanaatlerini yıllardır aynı yerde muhafaza eden, hayat tecrübesi dediği şeyi başkalarının sözünü kesmek için kullanan insanlar da var. Üstelik sınıftaki gözlemlerimden hareketle, kırk yaşından sonra insanların biraz daha fazla susmayı öğrenmesinin de hiç fena olmayacağını söyleyebilirim.

Fakat belli bir yaşa kadar biriktirdiğimiz hayatın, üniversite eğitimini başka türlü deneyimlememize imkân verdiği açık.

Bir de işin tersinden düşünmek gerekiyor. Belki yirmi yaşında üniversiteyi okumak da gereklidir. O yaşın heyecanı, öğrenme iştahı, henüz hiçbir şey bilmediğinizin farkında bile olmadan her şeyi öğrenebileceğinize ilişkin o güzel özgüven, üniversite hayatının vazgeçilmez bir parçasıdır. Kırk beş yaşında artık sahip olmadığımız bazı imkânlar da gençliğin kendisinde saklı. Dolayısıyla mesele hangi yaşın daha iyi olduğu değil, aynı üniversitenin, insanın farklı yaşlarında farklı şeyler öğretebilmesi.

Şimdi dönüp yirmili yaşlarımdaki üniversite hayatımı düşününce, o sıralarda yalnızca dersleri değil, üniversitenin kendisini de yeterince anlayamadığımı fark ediyorum. Halbuki üniversite, derslerin ve sınavların toplamından çok daha fazlasıydı. Bunu anlamak için galiba önce üniversiteden çıkıp biraz hayatın içine karışmak gerekiyormuş.

Meğer yirmi yaşında üniversiteye gitmek için fazla gençmişiz. Neyse ki kırk beşimde aklım başıma geldi. Bu defa değişiklik yaptım, artık sınavlara da gidiyorum.