Kurulmayan cümlelerin sunduğu öteki hayatlar
Harun Kaban
Kim bilir, belki başka bir evrende kurulmayan o cümlelerin ilk anlamlarının değil, söylemeye cesaret edemediğimiz diğer anlamlarının yarattığı hayatları yaşıyoruzdur.
Sözelci olmanın güzel taraflarından biri, bir meseleyi tam olarak anlamadan da o konuda kendinizi ikna eden bir evren kurabilmeniz ve o evrenin gerçeklikleriyle hayata devam edebilmenizdir. Analitik bir zihin boşlukları doldurmak için gerçeklere ihtiyaç duyar. Sözelciliğin krallığı ise tam burada başlar: Boşlukları doldurmak için hayal gücü yeterlidir. Fark ettiyseniz başka bir açıdan edebiyatın tarifini yaptım. Bir gerçekten hareketle hiç var olmamış bir evren kurmak, edebiyat dediğimiz şeyin biraz da kendisidir.
Kuantum fiziğinin en ilginç yaklaşımlarından biri “Çoklu Dünyalar” yorumudur. Buna göre birden fazla olası sonucu olan olaylarda ihtimallerden yalnızca biri gerçekleşip diğerleri kaybolmaz; farklı sonuçlar evrenin farklı dallarında gerçekleşmeye devam eder. Sayısalcı olsaydım, bu yorumun henüz deneyle doğrulanmamış olması yolumu tıkardı. Oysa basit bir açıklama işimi gördü, gerisini hayal gücüm doldurur. Fizikçilerin bu teoriyi kişisel tercihlerimize uygulamama itirazı olacaktır elbette; olsun.
Milan Kundera, Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği‘nde “Sadece bir tek hayat yaşadığımız için bu hayatı öncekilerle karşılaştıramaz ya da kusurlarımızı gelecekteki hayatlarımızda gideremeyiz; bu nedenle de ne istediğimizi bilemeyiz.” der. Tomas, Tereza’yla aşkının ne çok rastlantıya bağlı olduğunu düşünür; küçük olaylar başka türlü gelişseydi bu aşk hiç başlamayabilirdi. Tek bir hayat yaşayan Tomas, yapmadığı tercihlerin ve gerçekleşmeyen tesadüflerin ona sunabileceği öteki hayatları da aklında taşır.
Hayatımızın akışını büyük kararların değiştirdiğini düşünürüz. Oysa bazen bütün hayatımızı değiştiren şey, ağzımızdan çıkmış ya da çıkmamış birkaç kelimedir. Birine söylediğimiz küçücük bir cümle, tanımadığımız insanlarla tanışmamıza, hiç gitmeyeceğimiz şehirlere gitmemize, başka bir hayatı geride bırakmamıza yol açabilir. Çoğu zaman bunu o an fark etmeyiz; dönüm noktalarını geriye dönüp baktığımızda keşfederiz. Sıradan bir salı günü kurduğumuz sıradan bir cümlenin, yıllar sonra hayat hikâyemizin en önemli cümlesi olacağını nereden bilebiliriz?
Peki ya kurmadığımız cümleler? Söylemeye cesaret edemediğimiz, söylemek için geç kaldığımız cümlelerin başlatabileceği hayatlar nereye gider? Söyleyemediğimiz bir sevgi sözü, zamanında dile getiremediğimiz bir özür, boğazımıza kadar gelip yuttuğumuz bir itiraz, gitmek üzere olan birine söylemediğimiz bir “kal”… Her biri başka bir hayatın ilk cümlesi olabilirdi. O cümleleri kurmadık, ardından gelecek hikâyeleri de hiç öğrenemedik.
Ödünç aldığım kuantum yorumuna dönersek, belki de o ihtimaller bütünüyle yok olmadı. Başka bir evrende, o cümleyi çoktan söylemiş bir hâlimiz yaşıyordur. Burada hiç başlamamış saydığımız bir hikâye, orada yıllardır sürüyordur. Hiç tanışmadığımız biriyle aynı evde yaşıyor, hiç gitmediğimiz bir şehirde sabah kahvesini içiyor, hiç sahip olmadığımız hatıraları biriktiriyoruzdur. Hayatımızdan çıkıp giden biri, orada hâlâ yanı başımızdadır belki.
İşin tuhaf tarafı, o hayatların bizimkinden daha güzel olduğunu da bilmiyoruz. Burada yıllardır taşıdığımız bir “keşke”, başka bir evrende çoktan “keşke söylemeseydim”e dönüşmüştür belki. İnsanı asıl huzursuz eden de bu: Kaçırdığımız fırsatların gerçekten fırsat olup olmadığını hiçbir zaman öğrenemeyecek olmamız.
Yine de yaşanmamış hayatlarımıza karşı pek adil değilizdir. Söylemediğimiz aşk ilanının kabul edildiği, reddettiğimiz teklifin bizi başarıya götürdüğü ihtimalleri severiz. O hayatların kirasını ödemek, hastalıklarıyla uğraşmak zorunda olmadığımız için hayalimizdeki hayatlar kusursuzdur. İnsan bu yüzden yaşamadığı hayatlara karşı yaşadığı hayattan daha cömerttir. Yaşadığı hayatı bütün kusurlarıyla, ödenmemiş faturalarıyla tanır; yaşamadıkları ise henüz hiçbir sınavdan geçmemiştir. İşte yine sözelciliğin krallığındayız: Gerçeklerin olmadığı yerde hayal gücümüzün karşısına kim çıkabilir?
Fakat kurulmamış cümleler yalnızca pişmanlık değildir. Öfkeyle söylemek üzereyken yuttuğumuz birkaç kelime, yıllar sürecek bir dostluğu korumuştur belki. Birine “gitme” demediğimiz için bugünkü hayatımıza kavuşmuş olabiliriz. Her suskunluk bir kayıp değildir; bazı hayatların en doğru kararları, verilmemiş kararlardır.
İnsan biraz da söylemediklerinin, yapmadıklarının ve vazgeçtiklerinin toplamıdır. Bugün olduğumuz kişiyi yalnızca seçtiğimiz yollar değil, yürümediğimiz yollar da belirler. Gitmediğimiz şehirler, başlamamış ilişkiler, yarım kalmış ihtimaller yokluklarıyla hayatımızda yer tutar. Bazen hiç yaşanmamış bir hikâyenin hatırası, yaşanmış olanınkinden daha uzun ömürlüdür. Üstelik ortada hatırlanacak bir şey yokken bile.
Edebiyat tam da burada devreye girer. Bize yalnızca başkalarının hayatlarını anlatmaz, kendi hayatımızın gerçekleşmemiş ihtimallerini de düşündürür. Bir kahramanın kararını beğenmediğimizde onun yerine başka bir karar verir, söylemediği cümleyi söyler, vazgeçtiği insanın peşinden koşarız. Okurken yazara kızmamızın sebebi de budur: Hikâyenin başka türlü devam edebileceğini biliriz. Yazarların çoğu böyle okurlardan pek hoşlanmaz ama okurun hayal gücüne de karışacak değiller ya.
Ayfer Tunç, bir söyleşisinde yazmanın kendisine başka hayatlar yaşama imkânı sunduğunu anlatıyordu. Hikâyelerinde kimi zaman bir tanbur üstadı, kimi zaman bir fahişe, kimi zaman bir deli olabiliyordu. Onları dışarıdan gözlemlemiyor, yazarken yerlerine geçip dünyaya onların gözünden bakıyordu.
Belki de yazmak, kurulmamış cümlelere ikinci bir şans vermektir. Üstelik edebiyatın kuantum fiziğine karşı önemli bir avantajı var: Paralel evrenleri henüz kanıtlayamıyoruz ama bir romanın içinde başka bir hayatı yaşayabildiğimizden kimsenin şüphesi yok. Bir kahraman için üzülüp sevinebiliyor, onunla birlikte âşık olabiliyorsak, hiç var olmamış bir hayatın duygularını gerçekten yaşıyoruz demektir. Hayalî olan hikâyedir, uyandırdığı duygular değil.
Yine de bir problem var. Belki büyük anlam yüklediğimiz o suskunluk, karşımızdaki insanın hayatında hiçbir karşılığı olmayan sıradan bir andı. Biz yıllardır o anın etrafında alternatif evrenler kurarken, hikâyenin öteki kahramanı böyle bir ihtimalden haberdar bile olmayabilir. Kendi hayatımızın merkezinde yaşamanın kaçınılmaz yanılgısı bu. Bizim için hayati olan bir cümle, başkası için herhangi bir salı gününün herhangi bir konuşmasıdır. Kurulmamış cümlelerin evrenini yalnızca kendi ihtimallerimizle doldurmak biraz da bencillik. Bizim “keşke söyleseydim” dediğimiz bir cümleye, karşımızdakinin “iyi ki söylememiş” diyeceği bir evren de pekâlâ mümkün.
Belki de bu yüzden biriyle konuşurken kurduğu cümleden çok, kurmadığı cümleye takılıp kalıyorum. Söylerken vazgeçtiği başka bir cümle var mıydı? Seçtiği kelimelerin ardında seçmediği kelimeler mi saklıydı? Sohbet bitiyor, karşımdaki çoktan kendi hayatına dönüyor ama ben hâlâ o cümlenin ihtimallerini düşünüyorum. Ya asıl söylemek istediğini, cümlesinin ikinci anlamına gizlediyse? O imanın peşinden gitseydik nasıl bir hikâye başlayacaktı?
Belki başka bir evrende, o sohbetlerden birinin ortasında durup “Bununla aslında ne demek istedin?” diye sormuşumdur. Belki karşımdaki, kurmaktan vazgeçtiği cümleyi orada tamamlamıştır.
Kim bilir, belki başka bir evrende o cümlelerin ilk anlamlarının değil, söylemeye cesaret edemediğimiz öteki anlamlarının yarattığı hayatları yaşıyoruzdur.